Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”.
Hoa sen mọc trong bùn, sống trong bùn nhưng vượt lên khỏi mặt nước để hướng đến mặt trời đón ánh nắng ban mai, loài hoa vẫn tỏa hương tinh khiết mà không hề bị bùn làm ô nhiễm, vấy bẩn. Tồn tại từ ngàn năm cùng với cây cỏ thiên nhiên, hoa sen không chỉ là người bạn thân thiết mà còn được xem như là biểu trưng văn hoá bén rễ sâu trong tâm thức người dân Việt, là biểu trưng tiêu biểu nhất cho văn hóa và cốt cách nhân văn của người Việt Nam, loài hoa duy nhất hội tụ đầy đủ trong mình ý nghĩa triết học, nhân sinh cao quý, là ý nghĩa về âm dương ngũ hành và sức vươn dậy của một ý chí sống mãnh liệt như dân tộc Việt. Hoa sen Việt Nam dù có trải qua bao cuộc đổi thay vẫn luôn giữ được vẻ đẹp thanh khiết, mùi hương dịu dàng vươn mình tỏa sáng. Sen là hiện thân của sự sống, sinh ra và lớn lên trong chốn sình lầy, hoa sen hé nở và mở rộng những cánh hoa để thoảng lên một làn hương tinh khiết, như lời ca ngợi về sự thanh xuân, biết hòa nhập, thích nghi môi trường, thanh lọc những chất nhơ, bằng thân rễ của chính mình giữa mênh mông nước nổi, ngai ngái mùi bùn, ấy thế mà sen vẫn rạng ngời vươn cao.
“Từ trong bùn đất ngời ngời/ Vươn lên những đóa tươi thắm hồng/ Lung linh trong buổi rạng đông/ Phẩy lên trời một ánh hồng sớm mai/ Hương sen là chiếc cầu dài/ Nối mênh mông nước mây trời xanh cao/ Trong thanh cao, giữa thanh cao !...” (Trích bài “Hương sen dâng Bác” của tác giả Lệ Thành). Sen nẩy mầm trong bùn tối, thanh lọc mọi sự nhơ bẩn để nuôi thân, vượt qua tầng nước sâu, vươn lên trên mặt nước, xòe lá, trổ hoa, đó là một quá trình kiên nhẫn vươn lên tìm sự sống cao đẹp. Hình ảnh của sen qua qua 3 giai đoạn sinh trưởng rồi cho hoa và chính nét giản dị, tao nhã, thuần khiết, kiên nhẫn đó mà hoa sen là hiện thân cho tính cách, lối sống và tâm hồn người Việt Nam. Sau quá trình bầu chọn, lấy ý kiến rộng rãi trên toàn quốc, hoa sen hồng luôn là “ứng viên” số một vào danh hiệu Quốc hoa của Việt Nam, ngày 02/9/2011, loài hoa với sự thuần khiết, thanh cao, sen hồng đã trở thành “Quốc hoa Việt Nam” trong muôn vàn các loài hoa với bao sắc hương lộng lẫy. Hoa sen xứng đáng là quốc hoa, là biểu tượng của các loài hoa ở Việt Nam.
Sen vốn là loại thực vật thủy sinh sống lâu năm, mọc lên từ rễ củ nằm dưới lớp bùn đất ở những vùng nước ao đọng, bẩn đục hay sông, hồ. Các lá to với đường kính tới 20 cm - 60 cm, thường nổi trên mặt nước như những chiếc phao và có đặc điểm là không thấm nước. Các thân già có nhiều gai nhỏ. Hoa thường mọc trên các thân to và nhô cao lên phía trên mặt nước. Lá to với đường kính tới 60 cm, trong khi các bông hoa to nhất có thể có đường kính tới 20 cm. Sen có thể trồng bằng hột hay thân rễ như rau muống. Theo Theophrastus trong hệ thực vật của sông Nile, thì Sen có nguồn gốc từ các nước: Ai cập, Ấn Độ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Đông Nam Á, Tây Á, Iran, Azerbaijan… Việt Nam và miền bắc của nước Úc. Trong bảng phân loại khoa học: Sen thuộc họ Nelumbonaceae (tiếng Latin), Nelumbonaceae là một “gia đình” bao gồm hai loài thuộc chi Nelumbo. Nelumbo là một chi của thực vật thủy sinh với các lá to, thân rễ bò, bông có mùi thơm như giống nước hoa huệ thường được gọi chung là hoa sen. Nelumbo là tên xuất phát từ chữ Sinhalese Nelum từ. Có hai loài Sen thuộc chi này, đó là Nelumbo nucifera và Nelumbo aureavallis. Nelumbo aureavallis là loài được tìm thấy tại Thung lũng Vàng ở miền Bắc Dakota, Hoa Kỳ và loài này đã bị tuyệt chủng. Nelumbo nucifera là tên khoa học của một loài Sen được biết nhiều nhất ở Ấn Độ, Ai Cập, Việt Nam. Sen thuộc bộ: Proteales là tên các nhà phân loại học thực vật dùng để xếp bộ theo thứ tự của các loài thực vật có hoa.
Từ xưa, trong truyền thống của các nước châu Á. Hoa sen được dùng làm biểu tượng thiêng liêng, đại diện cho những người có nhân cách thanh cao, nghị lực phi thường, đã là công dân Việt Nam ai cũng biết 2 câu thơ nổi tiếng của nhà thơ Bảo Định Giang, được viết trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước đầy gian khổ:
“Tháp Mười đẹp nhất bông sen
Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ”
Khi những cánh sen mở ra cũng là một ý nghĩa nói lên sức sống mở rộng của tâm hồn với vẻ đẹp tinh khiết không bị ô nhiễm từ bùn dơ của chốn đầm lầy. Hoa sen là một loài hoa biểu tượng của sự thanh khiết và có truyền thống lâu đời nhất ở phương Đông. Đây là một lòai thực vật sống dưới nước có nguồn gốc Á Châu và chiếm giữ một vị trí cổ xưa trong tất cả nền văn hóa đặc biệt của phật giáo. Ở Việt Nam, sen được xếp vào bộ tứ quý: Lan, Sen, Cúc, Mai và ngoài ra còn được xếp vào hàng “tứ quân tử” cùng Tùng, Trúc, Cúc. Hương sen có giá trị tinh thần luôn gắn kết với thế giới tâm linh thiêng liêng bằng vẻ đẹp thuần khiết, tao nhã hoa sen đã vươn lên đỉnh cao, giữ được giá trị của chân thiện mỹ và chiếm giữ một vị trí cổ xưa trong tất cả nền văn hóa đặc biệt của Phật giáo. Tinh thần “cư trần bất nhiễm trần”, đó cũng chính là ý nghĩa của hoa sen biểu trưng cho những giá trị đạo đức, sự thuần khiết và thánh thiện. Trong các công trình kiến trúc Phật giáo ở Việt Nam, sen luôn trở thành hình tượng nghệ thuật. Những công trình kiến trúc tiêu biểu với hình tượng hoa sen thường xuất hiện trong những giai đoạn hưng thịnh của Phật giáo. Đó là thời Lý thế kỷ thứ 11 với Chùa Một Cột - Hà Nội; thế kỷ thứ 17 với Tháp Cửu phẩm liên hoa, Chùa Bút Tháp - Bắc Ninh; thế kỷ 18 với Chùa Tây Phương - Hà Tây, Chùa Kim Liên - Hà Nội. Ở đây, hoa sen là sự giác ngộ, đạt được sự trong sáng và giải thoát khỏi bùn nhơ. Hoa sen như những con người tồn tại giữa cuộc đời nhưng đã vượt thoát khỏi sự tham lam, sâu hận, dục vọng và không bị vấy bẩn, ô nhiễm bởi dòng đời.
Biểu tượng hoa sen trong đạo Phật – Chùa Một Cột (Hà Nội)
Đạo Phật lấy hoa sen làm Phật đài. Vì sao bông hoa sen sinh trưởng trong ao hồ bùn lầy, nước bẩn lại được xem làm một biểu tượng linh thiêng, cao quý ? Vì hoa sen là biểu tượng tinh thần về 5 điều cơ bản. 1. Tính vô nhiễm: Sen mọc lên từ chốn tối tăm bùn lầy hôi tanh mà sen không bị vương bẩn. 2. Tính thanh lọc: Khi cây sen lớn lên, sinh sôi nẩy nở thì sẽ làm cho dòng nước nơi đó trở nên trong mát. 3. Tính thuỳ mị của mùi hương: Hương sen toả lên một mùi thơm thanh khiết, không quá nồng nàn, ngào ngạt. 4. Tính thuần khiết: Bông hoa sen từ khi nở tới lúc tàn không hề bị một loài ong bướm nào tới đậu lấy nhụy. 5. Tính kiên nhẫn: Cây sen từ lúc nẩy mầm trong bùn đất, ở đáy nước cho tới lúc vươn lên trên mặt nước rồi xoè lá, trổ hoa là cả một quá trình sinh trưởng kiên nhẫn lớn lao. Như vậy có thể nói rằng, hoa sen là hình ảnh, hài hòa, đặc trưng của một chu trình sống, sinh ra từ bóng tối, bùn nhơ mà bừng nở ra những tinh nguyên của sự hoàn thiện. Trong tác phẩm “Nguyên lý hình thành và nẩy mầm của hạt giống” do Tiến sĩ sinh học K. E. Ovtsarov biên soạn, xuất bản năm 1976 tại Moskva có nói :“Ở gần Tokyo người ta đã tìm thấy chiếc thuyền độc mộc nằm ở trong đất 3.000 năm. Các hạt Sen nằm ở trong (thuyền) đó về sau đã nẩy mầm và mọc thành cây”. Đây cũng là một ý nghĩa của sự kiên nhẫn, đợi chờ, mặc dù không được phát triễn trong những điều kiện thích nghi, nhưng khả năng sống của hạt sen vẫn còn tồn tại trong phôi của hạt, bằng sự hiểu biết quy luật và khả năng tự bảo vệ, tự phục hồi một cách tự nhiên của chính mình, dựa vào những môi trường chung quanh, để tạo ra những điều kiện cơ bản cho quá trình duy trì sự sống và sinh trưởng.
“Vietnam Airline – Hãng Hàng không của người Việt Nam”
Ngày nay, hoa sen đã trở thành hình ảnh Việt Nam trên bầu trời cao. Hãng hàng không Việt Nam - Vietnam Airline đã chính thức chọn biểu tượng bông sen vàng sáu cánh để kết nối Việt Nam với các nước bạn. Hoa sen như chính con người Việt Nam, thể hiện sự tinh tế về văn hoá, tinh thần, đạo đức của dân tộc. Điều này đã được minh chứng rất rõ trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc Việt Nam. Qua các cuộc giao lưu văn hóa “cưỡng bức” và “tự nguyện”, dân tộc ta vẫn giữ được tinh thần: “Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”. Thật vậy, mặc dù trãi qua hai quá trình giao lưu văn hóa lớn với Trung Quốc và Pháp, nhưng nhân dân Việt Nam vẫn giữ được bản sắc văn hoá của mình. Hãng hàng không Vietnam Airline đã chọn hình ảnh bông sen sáu cánh làm biểu tượng của mình sau bao thời gian chắt lọc. Đóa sen Việt giờ đã được nâng lên không trung, bay đến với khắp mọi nơi trên thế giới, mang niềm vui đoàn tụ, hạnh phúc, hòa bình và đã giúp khoảng cách giữa người và người, giữa các cộng đồng trên thế giới được xích lại gần nhau. Hoa sen đã vượt qua nhiều hình tượng khác nhau như Trống đồng, Cây tre, Nón lá … để trở thành biểu tượng của Hãng hàng không của người Việt. Trong ý nghĩa của biểu tượng này, hoa sen biểu hiện cho sự khai sáng và hoàn mỹ; vừa đời thường lại vừa cao quý, linh thiêng; vừa duyên dáng, mềm mại, nhưng không kém phần cứng cáp, đĩnh đạc, đó là bức thông điệp mà Hãng Hàng không Vietnam Airline gửi đến mọi người: “Vietnam Airline – Hãng Hàng không của người Việt Nam”.
Trong văn hóa Việt, sen còn là món quà vô giá từ thiên nhiên, bởi từ sen có thể chế biến những thực phẩm bổ dưỡng, những bài thuốc đặc trị. Gương sen hình phễu, nhẹ, xốp, màu đỏ tía, không có mùi, có tác dụng cầm máu rất hiệu quả lên được chế biến thành nhiều loại thuốc để chữa bệnh băng huyết, cao huyết áp…
Sen trong đời sống văn hóa ẩm thực Việt
Hạt sen nhỏ, có màu vàng, vừa là món ăn dân dã quen thuộc, lại là một loại thuốc rất tốt dành để chữa bệnh mất ngủ, suy nhược thần kinh. Tâm sen màu xanh, nằm giữa hạt sen, có thể dùng để ướp trà, tạo lên hương vị thơm dịu. Lá sen khô nghiền vụn và lá sen tươi, tất cả đều thái nhỏ, hoà với nước uống mỗi ngày giúp thanh nhiệt. Ngó sen vừa là một loại thuốc chữa các bệnh về gan, lại vừa là món ăn quen thuộc của người Việt trong bữa cơm gia đình hay khi đãi tiệc thì món gỏi ngó sen là món khai vị được nhiều người ưa chuộng. Ngày xuân, trong mỗi gia đình đều có một hộp mứt sen đậm đà bản sắc dân tộc, kết hợp nước trà sen mang lại không khí ấm áp khi xuân về trên đất Việt.
Đóa sen Việt với những đường nét sống động, hài hòa, thanh thoát. Cánh sen, nhụy sen và gương hạt sen đã cấu thành một đóa hoa sắc màu nhẹ nhàng, tươi sáng. Tính thanh tịnh từ sự tinh khiết làm dịu mát lòng người, loài hoa thuần khiết này tự thân nó đã rất giá trị, biểu tượng về hình ảnh đó sẽ luôn được hiện hữu nhiều hơn trên các ấn phẩm, sản phẩm du lịch, trong đời sống xã hội, vừa để du khách có thể thưởng thức, trải nghiệm, giúp lan tỏa hình tượng hoa Sen ngày càng gắn sâu vào đời sống của người Việt, cả về vật chất và tinh thần. Hình ảnh của bông sen sẽ in đậm và động lại trong tư tưởng của mọi người về một đất nước anh hùng, bất khuất dù phải trải qua bao cuộc bể dâu, bao trận chiến tang thương, khốc liệt nhưng giờ đây vẫn vững bước đi lên hội nhập với thế giới bằng ý chí sống mãnh liệt. Dân tộc Việt, một dân tộc luôn hướng thiện, hướng tới những giá trị tinh thần cao quý, làm nên cốt cách văn hóa chính mình. Nhắc đến hoa Anh đào, ai cũng nghĩ đến Nhật Bản, “Xứ sở của hoa Tuylip” là Hà Lan và Bun-ga-ri là “Xứ sở hoa Hồng”. Và tự hào làm sao nếu khi nhắc đến Việt Nam, bè bạn khắp bốn biển năm châu sẽ trìu mến gọi đất nước ta là “Xứ sở Sen hồng”.
Mỗi người trong chúng ta ai cũng cảm nhận được sự thuần khiết của đóa hoa sen – loài hoa biểu tượng văn hóa Việt. Cuộc sống là vườn hoa ngát hương, mỗi một đóa hoa, mỗi một mùi hương đều mang một ý nghĩa riêng biệt. Người dân Bạc Liêu luôn dành tình cảm dịu dàng cho đóa hoa sen, loài hoa thầm lặng, hiền hòa, không cầu kỳ nhưng vẫn tỏa sáng, hoa đã chắt lọc tinh hoa từ đất mẹ, như người Bạc Liêu, mộc mạc, chân chất “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”. Là vùng đất được khai phá muộn màng, trước những khó khăn của “xứ phèn chua, nước mặn”, khó khăn chồng chất khó khăn của thời khai hoang mở cõi, Bạc Liêu đã vươn lên bằng sức sống bền bĩ, bằng nghị lực và vẫn giữ con tim hồng trọn niềm tin về một ngày mai phồn vinh, tươi sáng cho mảnh đất yên bình như đóa sen thơm tỏa ngát, có lẽ phẩm chất thanh cao của loài sen đã khắc họa vào trái tim người Bạc Liêu những tia sáng vị tha và độ lượng để mảnh đất đầy ắp tình người, hiền hòa, hiếu khách luôn quyến rũ bước chân du khách gần xa, để Bạc Liêu luôn là một điểm hẹn văn hóa – những người con của vùng đất Bạc đã sống và vươn lên như loài hoa thắm sắc ấy.
Đóa sen thầm lặng đã đi vào đời sống văn hóa Bạc Liêu, là vùng đất du lịch tâm linh, tín ngưỡng, nét văn hóa đặc trưng rất riêng với các sắc màu lễ hội phục vụ cho nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người dân. Sen luôn có mặt trong các lễ hội, thấp thoáng trên những cung đường đất Bạc chúng ta dễ dàng bắt gặp những ngôi chùa mang bóng dáng của sen, trong khuôn viên nhỏ là những ao sen trắng, sen hồng, hoa thanh khiết giữa chốn thanh tịnh của Tịnh xá Ngọc Liên; chùa Bạch Liên hay Chùa Long Phước… Hình ảnh pho tượng Quán Âm ngự trên tòa sen hình bát giác với gương mặt phúc hậu, dưới chân tòa sen, trên bàn thờ Phật bên hương trầm là những đóa hoa sen thầm lặng, hiền hòa nhưng cao quý. Sen có mặt ở khắp nơi, từ trong khuôn viên của Đài Phát thanh – Truyền hình Bạc Liêu, trường Dân tộc nội trú hay Khu lưu niệm nhạc sĩ Cao Văn Lầu… sen đã “vẽ” nên một màu sắc tươi đẹp cho bức tranh đời sống thanh bình của xứ “công tử” ngày xưa. Sen không chỉ được trồng trong những ao, hồ rộng lớn, ngày nay sen đã “gần” với người dân Bạc Liêu hơn qua lối kiến trúc gần gũi với thiên nhiên tại các quán cfe, nhà hàng, khách sạn, là loài hoa mộc mạc thì nơi đây sen cũng khiêm tốn khi vươn mình tỏa sáng tạo nên điểm nhấn bằng nghị lực sống phi thường trong những cái lu, cái khạp nhỏ làm nổi bật một lối trang trí mang dấu ấn đậm nét đặc trưng cho tính dân tộc.
Mỗi loài hoa một sắc hương, mỗi con người một vẻ đẹp. Sức sống của một thành phố trẻ không chỉ là những mầm hạt “ngủ vùi” trong lòng đất, vì những nỗ lực kiên trì và bền bỉ, giống như những đóa sen mang vẻ bình dị kia là biểu tượng tinh thần mạnh mẽ của người Bạc Liêu, biểu tượng văn hóa cho đất nước Việt Nam từ nô lệ, nghèo khổ mà đi lên anh dũng, kiên cường. Nếu ai đó đã có lần đắm mình trong sắc đỏ của hoa hồng, màu sắc của xúc cảm sâu thẳm trong hồn thì sẽ càng yêu cái chân chất, giản dị của những đóa hoa sen, không rực rỡ, đậm hương nhưng vẫn luôn làm đẹp cho đời, cho tinh thần dân tộc Việt Nam. Đối với người dân Việt Nam, sen là loài hoa tượng trưng cho vẻ đẹp thuần khiết và hoa sen luôn là nguồn cảm hứng bất tuyệt của thi ca và nghệ thuật... “Đường đời muôn nẻo ngàn phương/ Nhìn hoa để nhớ cội nguồn nước non”./
